Wat is er gebeurd met ons schaamtegevoel?

Wat is er gebeurd met ons schaamtegevoel?

15 februari, 2021 | John Horvat II

Wat is er gebeurd met ons schaamtegevoel?

Vroeger hadden we een schaamtegevoel dat ons gedrag beïnvloedde. Als we nadachten over een verachtelijk woord of een verachtelijke daad, kon schaamte in ons opkomen. Wanneer we vermaand worden omdat we iets dragen dat onthullend of ongepast is, kan dat een beweging van schaamte teweegbrengen. Verraad aan geloof, familie of principes werden ooit beschouwd als schanddaden die ten koste van alles vermeden moesten worden. We voelden schaamte als we er niet in slaagden aan hoge normen te voldoen.

Dit schaamtegevoel is nu verdwenen. Mensen doen nog steeds bedrieglijke dingen, en als er al iets is, dan zijn zulke daden vandaag de dag veel gewoner. Inderdaad, onedele daden wekken in lauwe harten niet langer bewegingen van schaamte en wroeging op.

De reden voor dit betreurenswaardige gedrag is dat wij onszelf niet langer aan hoge normen houden. We proberen tevergeefs de schaamte te herstellen als we niet aanpakken hoe deze normen ontstaan.

Het ontbreken van een metafysisch perspectief

Het schaamtegevoel komt voort uit een metafysisch perspectief op de wereld. Het stelt dat de enige manier om de werkelijkheid zinvol te interpreteren is verder te kijken dan het materiële bestaan van de dingen. In de klassieke en Christelijke tradities deden mensen dit door te zoeken naar de ultieme principes en oorzaken van de dingen.

Dit betekende dat zij probeerden de aard der dingen te begrijpen, en uit deze waarneming leidden zij beginselen en manieren af om met de wereld om hen heen om te gaan. Zo ontwikkelden zij de voertuigen van de ziel die men terugvindt in kunst, filosofie en religie. Zij waardeerden het geestelijke boven het materiële; het schone boven het vulgaire; het deugdzame boven het zondige.

Deze "metafysische samenleving" ontwikkelde een rijk geheel aan filosofische ideeën, wetten en principes. De mensen pasten deze idealen toe op de cultuur en gewoonten van hun land. Deze visie creëerde hoge gedragsnormen die iedereen geacht werd te respecteren. Het identificeerde de lagere gedragsniveaus die als schandelijk werden beschouwd en die onaanvaardbaar, immoreel en onedele gedragingen waren.

Schaamte als afweer

Schaamte is een product van een samenleving die de ziel belangrijker vindt dan het lichaam. Het is een verdedigingsmechanisme tegen alles wat laag, vulgair en zondig is.

In zijn inzichtelijke boek, The Cunning of Freedom: Saving the Self in an Age of False Idols, legt de Poolse filosoof Ryszard Legutko uit hoe het schaamtegevoel "de reactie is van de verhevener elementen van de menselijke natuur op het binnendringen van haar lagere instincten."

De geordende ziel staat van nature op en protesteert tegen onze schandelijke lusten. Wij merken instinctief dat wij toegeven aan verleidingen, zwakheden of slechte begeerten. Onze gevoelens komen in opstand tegen deze invallen. Schaamte kan zelfs fysieke uitingen hebben in de vorm van blozen en onhandigheid.

Wanneer wij er dus niet in slagen aan hoge normen te voldoen, voelen wij schaamte voor onze onwaardige daden of woorden. Wanneer wij ons geloof of onze familie verraden, moet dat gevoelens van schaamte voor onze bedriegerij bij ons oproepen. Wanneer wij ernstig zondigen, wordt ons geweten geprikkeld en worden wij opgeroepen tot berouw en het vragen om vergiffenis.

De voordelen van schaamte

Schaamte dient als een vroeg waarschuwingssysteem. Wanneer het in werking wordt gesteld, vraagt het ons om onze wegen te veranderen. Het is een spectaculaire botsing tussen goed en kwaad. Dit sterke gevoel doet ons de boosaardigheid van onze daden inzien en de blijvende gevolgen ervan voor onze reputatie.

Schaamte is dus goed voor de hele samenleving. Het is niet beperkt tot de individuele reflecties, maar strekt zich uit tot hoe anderen over ons denken. Velen worden overgehaald hun slechte daden op te geven uit angst voor de schaamte die dit over hen, hun gemeenschap en hun gezin zal brengen.

Met de barrières van schaamte op hun plaats, kan de samenleving hoge gedragsnormen stellen. Zij kan verheffende perspectieven en nobele daden voorstellen. De angst voor schaamte geeft aanleiding tot rijke verzamelingen gewoonten, modes en omgangsvormen die ons beschermen tegen de ergste dwaasheden van onze gevallen natuur.

Dit perspectief is alleen mogelijk in een metafysische wereld. Het goede, ware en schone nemen dan een ereplaats in omdat mensen erkennen dat er dingen zijn die belangrijker zijn dan leven en comfort. Mensen worden hemelwaarts getrokken naar een God die de wereld heeft geschapen met betekenis en doel.

Een wereld van leeg materialisme

Het verlies van schaamte in de wereld van vandaag komt dus voort uit een diepgaande verandering in waarden. Onze materialistische wereld overweldigt de gevoelens van de ziel, en we zoeken alleen maximaal comfort en plezier.

Onze individualistische wereld maakt alles tot een obsessie voor ons welzijn en bevrediging, tot het punt dat we ons identificeren als wat we maar willen zijn.

Onze metafysische wereld is uitgehold, en alles wat overblijft zijn ruïnes uit vervlogen tijden. Zo wordt het schaamtegevoel afgestompt en verstikt door een postmoderne woestenij zonder verhaallijnen of idealen. Schaamte keert af en toe terug in tijden van depressie en verveling. Ze wordt echter snel weggevaagd door een luide en rusteloze cultuur die ons oproept vrolijk te zijn ondanks onze leegte.

Het is niet omdat wij bepaalde gewoonten hebben verloren of andere kleren dragen, dat wij geen schaamte meer hebben. We hebben de hoge normen en verheven principes verloren die ooit ons handelen bepaalden. Wij leven niet meer in een metafysische wereld die het besef van schaamte ondersteunt. Alleen een afwijzing van onze materialistische mentaliteit en een terugkeer naar God zal ons het broodnodige gevoel van schaamte herstellen.